Niskie kompetencje informacyjne

Niskie kompetencje informacyjne

Zagadnienie niskich kompetencji informacyjnych należy rozpatrywać w kategoriach problemu lub pewnej informacyjnej ułomności będącej naturalnym znaczeniowym antonimem wysokich kompetencji informacyjnych. Te natomiast w literaturze naukowej występują pod kilkoma nazwami. Ich synonimia nie zawsze idzie w parze z zakresem znaczeniowym, co wymaga kilku słów wyjaśnienia. Mnogość oraz pewna atomizacja definicji kompetencji informacyjnych zmusza do jej syntetycznego dodefiniowania. A zatem pod pojęciem kompetencji informacyjnych będziemy rozumieć umiejętność wyszukiwania oraz wykorzystywania informacji, a także umiejętność zdobywania informacji w sposób efektywny przy jednoczesnej zdolności krytycznego i kompetentnego jej selekcjonowania, oceniania, syntezowania oraz kreatywnego jej wykorzystania stosownie do określonych potrzeb ze świadomym użyciem odpowiedniej strategii wyszukiwania tej informacji [Lau, dok. elektr.].

Anglojęzycznym odpowiednikiem pojęcia kompetencji informacyjnych jest termin information literacy, co często tłumaczone jest również (zbyt dosłownie) jako alfabetyzm informacyjny. Choć zakres merytoryczny i znaczeniowy information literacy jest ten sam co kompetencji informacyjnych, to pojęcie to częstokroć występuje w kontekście edukacyjnym, jako kluczowa umiejętność dla procesu uczenia się przez całe życie [Lloyd 2005].

Problemy nazewnictwa pojęcia związanego z całokształtem information literacy wynikają z „bogactwa” określeń jakimi można zrównoważyć znaczenie tego zagadnienia. Oprócz już wspomnianych kompetencji informacyjnych funkcjonują również takie pojęcia jak: umiejętność korzystania z informacji, umiejętność posługiwania się informacją, umiejętność wyszukiwania informacji w różnych źródłach i mediach, jej selekcji, krytycznej oceny oraz przetwarzania jej na własny użytek, biegłość w użytkowaniu informacji, umiejętności informacyjne, edukacja informacyjna, sprawność informacyjna, sprawne korzystanie z informacji, świadomość informacyjna, alfabetyzm informacyjny. Podobne bogactwo określeń występuje w anglojęzycznej literaturze naukowej: information skills, information literacy skills, information literacy competencies, information competence, information competence skills, information problem solving, information fluency, information handling, information empowerment, information technology (IT) skills, information and communication technology (ICT) skills, ICT literacy, user education, library instructions, bibliographic instructions, instruction in information skills, digital literacy, network literacy, media literacy, infoliteracy [Derfert-Wolf 2005, dok. elektr.].

Powyższe wyliczenie stanowi zbiór umiejętności, które składają się na ogół kompetencji informacyjnych (information literacy). Jednak według Hanny Batorowskiej nie należy mieszać ze sobą poszczególnych umiejętności (kompetencji), ponieważ to „powoduje utożsamianie ich wszystkich z posiadaniem kompetencji w zakresie wszechstronnego posługiwania się informacją w formie elektronicznej”, i tym samym błędnie determinuje zakres badań dotyczących kultury informacyjnej [Batorowska, dok. elektr.].

W celu bardziej precyzyjnego przedstawiania istoty information literacy opracowane zostały modele oraz standardy określające szczegółowo jakie umiejętności wchodzą w zakres tych kompetencji, a także jak można oceniać osiąganie tych umiejętności oraz poziom zdobytej wiedzy. Do najczęściej cytowanych i wdrażanych modeli należą:

  • Big6 Skills (M.B. Eisenberg i R.E. Berkowitz, 1990),
  • Seven Faces of Information Literacy (Ch. Bruce, 1997),
  • Information Literacy Standards for Student Learning (AASL i AECT, 1998),
  • Seven Pillars of Information Literacy (SCONUL, 1999),
  • Information Literacy Competency Standards for Higher Education (ACRL, 2000),
  • Australian and New Zealand Information Literacy Framework, II wyd. (ANZIL i CAUL, 2004) [Derfert-Wolf 2005, dok. elektr.].

Na szczególną uwagę zasługuje pierwszy z nich (Big6 Skills) ze względu na prostotę swojej konstrukcji oraz uniwersalność używanych procedur.

Model Big6 Skills to program nauczania information literacy, który może być stosowany zarówno w szkole lub uczelni, jak również w życiu prywatnym i w pracy, we wszystkich dziedzinach i na wszystkich etapach edukacji. Jest to model rozwiązywania problemów informacyjnych będący zestawem umiejętności niezbędnych do sprawnego oraz skutecznego zaspokajania potrzeb informacyjnych. Składa się z sześciu etapów, a każdy z nich dzieli się na dwa kolejne, a mianowicie:

  • zdefiniowanie zadania:
    • określenie problemu informacyjnego,
    • określenie potrzeb informacyjnych w celu rozwiązania problemu,
  • strategie wyszukiwania informacji:
    • rozważenie wszystkich możliwych źródeł informacji,
    • wybór najwłaściwszego źródła,
  • lokalizacja i dostęp:
    • lokalizacja źródła,
    • wyszukanie informacji ze źródeł,
  • wykorzystanie informacji:
    • praca ze źródłem (poprzez czytanie, słuchanie, oglądanie, dotykanie),
    • uzyskanie odpowiednich informacji,
  • synteza:
    • uporządkowanie informacji z różnych źródeł,
    • prezentowanie informacji,
  • ocena:

Bardzo podobny do Big6 Skills pod względem konstrukcji jest model SCONUL, składający się z siedmiu filarów information literacy. Model ten jest powszechnie wykorzystywany w angielskich szkołach i uczelniach, a składa się z następującego zestawu umiejętności informacyjnych:

  • rozpoznanie potrzeb informacyjnych,
  • rozpoznanie sposobów zaspokojenia potrzeb informacyjnych,
  • tworzenie strategii wyszukiwania informacji,
  • lokalizowanie i dostęp do informacji,
  • porównanie i ocena informacji uzyskanej z różnych źródeł,
  • organizowanie, zastosowanie i prezentowanie informacji innym zgodnie z określoną sytuacją,
  • synteza i tworzenie nowych zasobów wiedzy na podstawie istniejącej informacji [Derfert-Wolf 2005, dok. elektr.].

Scharakteryzowane powyżej modele, ze względu na bardzo przystępną konstrukcję, mogą stanowić również doskonałe narzędzie w procesie samokształcenia. Chociaż inicjatywy dotyczące information literacy podejmowane w ramach procesów edukacyjnych w wielu państwach stały się już normą [Derfert-Wolf 2005, dok elektr.], to nic nie zastąpi świadomego i dobrowolnego procesu podnoszenia własnych kwalifikacji i umiejętności. Jest to również elementem wspominanej już kultury informacyjnej. W artykule Kultura informacyjna – spojrzenie z punktu widzenia ekologii informacji Wiesław Babik pisze: „Pojawienie się pojęcia «kultury informacyjnej» trzeba wiązać z pojawieniem się nowych strategii i technologii cyfrowych oraz nadejściem ery nowego sposobu myślenia. Pojęcie kultury informacyjnej odnosi się do coraz większej liczby ludzi. Kultura informacyjna sięga swoim działaniem do społeczności zbiorowych, miejsc pracy, fabryk, biur, laboratoriów oraz grup nieformalnych. Dzieje się tak, ponieważ zjawisko kultury informacyjnej staje się dynamicznym procesem, który optymalizuje pracę intelektualną, upraszcza komunikację, a przede wszystkim wspomaga generowanie wiedzy. Kultura informacyjna dostarcza ponadto sposobów dzielenia się wiedzą i doświadczeniami, zarówno indywidualnymi, jak i zbiorowymi, dzięki czemu rozwiązywanie chronicznych społecznych problemów ludzkości staje się łatwiejsze, dlatego należy uczyć posługiwania się informacją. Oba terminy informacja i kultura łączą się w procesie transformacji i ewoluowania w jedną całość, tworząc kulturę informacyjną” [Babik 2012b, s. 32].

Społeczeństwo informacyjne ma poniekąd charakter społeczeństwa opiekuńczego przede wszystkim w zakresie dbałości o informacyjną kulturę współobywateli. Taką też opiekuńczą i ekologiczną wizję społeczeństwa wyraził Wiesław Babik słowami: „Jednym z ważniejszych wyzwań społeczeństwa informacji i wiedzy jest rozszerzenie na wszystkich obywateli globu ziemskiego możliwości korzystania z informacji, obudzenie chęci poznawania, nabywania i kształtowania ich oraz potrzeby likwidowania pustyń informacyjnych/internetowych, zwalczania niechęci do zmian, a w konsekwencji akceptację nowych technologii informacyjnych i narzędzi do zmniejszania szumu informacyjnego” [Babik 2012b, s. 31-32]. Szeroko rozumiana kultura informacyjna, niejako nadbudowa do działań z zakresu information literacy, jest jednym z gwarantów radzenia sobie z dzisiejszym środowiskiem informacyjnym i skutkami nadprodukcji informacji. Jak pisze Maria Ledzińska w artykule pod tytułem Stres informacyjny – sposoby radzenia sobie i przeciwdziałania: „refleksyjność w procesie przetwarzania informacji” oraz „wiedza i umiejętności metapoznawcze są ważnym instrumentem radzenia sobie z naporem danych” [Ledzińska 2002, s. 35-36].

Kultura informacyjna ważna jest również dla przełamania starego toku myślenia dotyczącego dobrodziejstwa płynącego z posiadania dużej ilości informacji. Zgubna proinformacyjna mentalność społeczeństwa, a właściwie chorobliwa chęć bycia na bieżąco staje się patologiczna. Ledzińska stwierdza: „Dysponujemy przekonaniem, że nie sposób dziś funkcjonować bez aktualnych informacji. Jednocześnie nadmiar danych sprawia poważne trudności, szczególnie z oceną ich wartości i przydatności (a więc selekcją) oraz z przekształceniem ich w wiedzę, do tej transformacji potrzebny jest bowiem osobisty wysiłek, zainwestowany czas i umiejętności” [Ledzińska 2009, s. 31]. Brak dbałości o kulturę informacyjną oraz świadome zaniechanie podnoszenia swoich kompetencji informacyjnych jest niczym innym jak stwarzaniem samemu sobie jednej z podstawowych i trudno przekraczalnych barier informacyjnych. Walka z nadmiarem informacji wydaje się być bezsensowna, i z góry skazana na porażkę. Co więcej, jak stwierdza Babik: „obecnie nie jest już problemem duża ilość informacji; zresztą będzie jej coraz więcej. Tego nie jesteśmy w stanie zmienić. Z zalewem informacji możemy jednak próbować jakoś sobie radzić, próbować zapanować nad informacją” [Babik 2012a, s. 23]. Należy również pamiętać, iż informacja oraz szeroki dostęp do niej ma istotne znaczenie kulturotwórcze oraz wpływa pozytywnie na procesy demokratyzacji społeczeństwa [Stefanowicz 2007, dok. elektr.]. Rozwiązaniem jest zatem dostosowanie się odbiorcy informacji do radzenia sobie z tym nadmiarem przez wykorzystanie wszelkich umiejętności i kompetencji z zakresu szeroko rozumianej kultury informacyjnej.

Bibliografia:

Babik, Wiesław (2012a). Ekologia informacji katalizatorem równoważenia rozwoju społeczeństwa informacji i wiedzy. Zagadnienie Informacji Naukowej nr 2(100), s. 48-65.
Babik, Wiesław (2012b). Kultura informacyjna – spojrzenie z punktu widzenia ekologii informacji. Bibliotheca Nostra. Śląski Kwartalnik Naukowy, Nr 2(28), s. 31-40.
Batorowska, Hanna. Od alfabetyzacji informacyjnej do kultury informacyjnej [dok. elektr.]. http://www.up.krakow.pl/ ktime/ref2005/batorows.pdf [odczyt: 31.08.2013].
Big6 Skills Overview – Big6 [dok. elektr.]. http://big6.com/pages/about/big6-skills-overview.php [odczyt: 31.08.2013].
Derfert-Wolf, Lidia (2005). Information literacy – koncepcje i nauczanie umiejętności informacyjnych. Biuletyn EBIB nr 1(62) [dok. elektr.]. http://ebib.oss.wroc.pl/2005/62/derfert.php [odczyt: 31.08.2013].
Lau, Jesus. Kompetencje informacyjne w procesie uczenia się przez całe życie: Wytyczne [dok. elektr.]. http://www.sbp.pl/repository/SBP/sekcje_komisje/komisja_ds_edukacji_informacyjnej/Wytyczne.pdf [odczyt: 31.08.2013].
Ledzińska, Maria (2002). Stres informacyjny – sposoby radzenia sobie i przeciwdziałania. W: Heszen-Niejodek, Irena, Joanna Matusiak. Konteksty stresu psychologicznego. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 27-40.
Ledzińska, Maria (2009). Człowiek współczesny w obliczu stresu informacyjnego: Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN, 225 s.
Lloyd, Annemaree (2005). Information literacy: Different contexts, different concepts, different truths? Journal of Librarianship and Information Science, June 2005, vol. 37, no. 2, p. 82-88.
Stefanowicz, Bogdan (2007). Rola informacji. E-Mentor nr 5(22) [dok. elektr.]. http://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/22/id/480 [odczyt: 13.08.2018].

O autorze: Adam Tomaszkiewicz

Pracownik Biblioteki Jagiellońskiej, absolwent Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zainteresowania z dziedziny tworzenia i oceny serwisów internetowych.
Tagi , . Dodaj do zakładek link bezpośredni.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>